सुरक्षित मातृत्व: गर्भावस्थामा ध्यान दिनुपर्ने ५ महत्त्वपूर्ण कुराहरू

गर्भावस्था (Pregnancy) महिलाको जीवनको एक अत्यन्तै संवेदनशील, महत्वपूर्ण र सुखद चरण हो। यस समयमा आमा र गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्यको विशेष ख्याल राख्नु आवश्यक हुन्छ। सुरक्षित मातृत्व (Safe Motherhood) केवल सुरक्षित प्रसूति मात्र नभई गर्भावस्थादेखि नै आमाको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, पोषण र समयमै उपचारसँग सम्बन्धित विषय हो।

ओम साई पाथिभरा हस्पिटल, भद्रपुर, झापा मा हामी सुरक्षित मातृत्वलाई प्राथमिकतामा राख्दै गर्भवती आमा र नवजात शिशुको स्वास्थ्य तथा सुरक्षाका लागि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्न प्रतिबद्ध छौँ।

स्वस्थ गर्भावस्थाका लागि सही जानकारी, नियमित स्वास्थ्य जाँच (Antenatal Care - ANC), सन्तुलित आहार, पर्याप्त आराम तथा जोखिमका संकेतहरूको समयमै पहिचान अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। आजको यस लेखमा हामी गर्भावस्थाको समयमा आमाले ध्यान दिनुपर्ने ५ मुख्य कुराहरू बारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौँ।

१. नियमित प्रसूति जाँच (Antenatal Care)

गर्भावस्थाको पुष्टि भएदेखि नै नियमित प्रसूति जाँच गराउनु सुरक्षित मातृत्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार हो। पहिलो पटक गर्भ जाँच गराउँदा आमाको स्वास्थ्य अवस्था, रक्तचाप, तौल, रगत तथा पिसाबको परीक्षण लगायत आवश्यक जाँचहरू गरिन्छन्। गर्भावस्थाको अवस्था अनुसार चिकित्सकले थप परीक्षण तथा अल्ट्रासाउन्ड पनि सिफारिस गर्न सक्नुहुन्छ।

नियमित गर्भ जाँचबाट आमामा देखिन सक्ने रक्तअल्पता (Anemia), उच्च रक्तचाप, गर्भावस्थाको मधुमेह (Gestational Diabetes) लगायतका समस्याहरू समयमै पहिचान गर्न सकिन्छ। साथै, गर्भमा रहेको बच्चाको वृद्धि तथा विकासको अवस्थाबारे पनि जानकारी लिन सकिन्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले सकारात्मक गर्भावस्था अनुभव तथा स्वास्थ्य परिणाम सुधारका लागि गर्भावस्थामा कम्तीमा ८ पटक स्वास्थ्यकर्मीको सम्पर्क गर्न सिफारिस गरेको छ। यद्यपि, प्रत्येक आमाको स्वास्थ्य अवस्था फरक हुने भएकाले चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार थप जाँचको सल्लाह दिन सक्छन्।

२. पोषणयुक्त आहार र पर्याप्त पानी

गर्भावस्थामा 'दुई जनाका लागि खाने' भन्दा पनि 'पोषणयुक्त खाने' कुरामा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ। आमाले खाने खानाले उनको स्वास्थ्यसँगै गर्भमा रहेको बच्चाको वृद्धि र विकासमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

दैनिक खानामा हरियो सागपात, मौसमी फलफूल, दाल तथा गेडागुडी, अण्डा, दूध तथा दूधजन्य पदार्थ, माछा वा मासु जस्ता पोषणयुक्त खानेकुरा समावेश गर्न सकिन्छ। व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आइरन (Iron), फोलिक एसिड (Folic Acid), क्याल्सियम (Calcium) तथा अन्य आवश्यक सप्लिमेन्टहरू लिनुपर्छ।

पर्याप्त पानी पिउनाले शरीरमा पानीको मात्रा सन्तुलित राख्न र कब्जियत जस्ता सामान्य समस्यालाई कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। अत्यधिक चिनी भएका पेय पदार्थको सट्टा सफा पानी तथा स्वस्थ पेय पदार्थलाई प्राथमिकता दिनु राम्रो हुन्छ।

३. मानसिक स्वास्थ्य र तनाव व्यवस्थापन

गर्भावस्थामा शरीरमा हुने हर्मोनल परिवर्तन, शारीरिक असहजता, प्रसूतिको चिन्ता तथा पारिवारिक वा सामाजिक कारणले तनाव र भावनात्मक परिवर्तन हुन सक्छ। केही हदसम्म यस्तो अनुभव सामान्य भए पनि लगातार रहने अत्यधिक तनाव, चिन्ता, उदासी वा निद्रामा गम्भीर समस्या भएमा त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

परिवारका सदस्यसँग आफ्नो भावना खुलस्त रूपमा साझा गर्ने, पर्याप्त आराम गर्ने, आफूलाई मन पर्ने सुरक्षित गतिविधिमा सहभागी हुने तथा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार हल्का योग वा ध्यान गर्नाले मानसिक स्वास्थ्य व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्न सक्छ।

यदि लामो समयसम्म उदासी, अत्यधिक डर वा चिन्ता, दैनिक काममा रुचि नलाग्ने, निद्रा वा खानपानमा उल्लेखनीय परिवर्तन हुने जस्ता समस्या देखिएमा स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ।

४. सुरक्षित शारीरिक सक्रियता, पर्याप्त आराम र स्वस्थ जीवनशैली

गर्भावस्था सामान्य अवस्थामा बिरामी अवस्था होइन। चिकित्सकले विशेष रूपमा आराम गर्न भनेको अवस्था बाहेक, धेरैजसो स्वस्थ गर्भवती महिलाले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार हल्का तथा सुरक्षित शारीरिक गतिविधि गर्न सक्छन्।

हल्का हिँडडुल, चिकित्सकले सिफारिस गरेको व्यायाम तथा दैनिक सामान्य गतिविधिले शरीरलाई सक्रिय राख्न मद्दत गर्न सक्छ। तर, गर्भावस्थाको अवस्था तथा स्वास्थ्य समस्या अनुसार कुन प्रकारको व्यायाम उपयुक्त हुन्छ भन्ने विषयमा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।

यससँगै पर्याप्त निद्रा र आराम लिनुहोस्। अत्यधिक थकान हुने काम, भारी सामान उठाउने गतिविधि वा आफूलाई असहज हुने शारीरिक गतिविधिबाट टाढा रहनुहोस्।

“गर्भावस्थामा आमाको स्वास्थ्य र सुरक्षाले बच्चाको स्वस्थ भविष्यको आधार तयार गर्छ। सही समयमा स्वास्थ्य जाँच, उचित पोषण र आवश्यक परामर्शले सुरक्षित मातृत्वमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।”

— प्रसूति तथा स्त्रीरोग विभाग, ओम साई पाथिभरा हस्पिटल

५. आकस्मिक संकेतहरू पहिचान गर्ने

गर्भावस्थामा केही असामान्य लक्षणहरू देखिएमा 'सामान्य होला' भनेर घरमै बस्नु हुँदैन। केही लक्षणहरू गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका संकेत हुन सक्छन् र यस्तो अवस्थामा समयमै स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

विशेषगरी गर्भावस्थामा योनीबाट रक्तस्राव, पानी बग्नु, अत्यधिक पेट दुख्नु, कडा वा लगातार टाउको दुख्नु, आँखा धमिलो देखिनु, अनुहार वा हातखुट्टा असामान्य रूपमा सुन्निनु, ज्वरो आउनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु वा गर्भको बच्चाको चाल सामान्यभन्दा कम भएको महसुस भएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीसँग सम्पर्क गर्नुहोस्।

प्रसूतिको तयारी पनि समयमै गर्नुहोस्

सुरक्षित मातृत्वका लागि प्रसूति हुने समय नजिकिएपछि मात्र तयारी सुरु गर्नु पर्याप्त हुँदैन। गर्भावस्थाको अन्तिम चरणमा कुन स्वास्थ्य संस्थामा प्रसूति गराउने, अस्पताल पुग्ने यातायातको व्यवस्था, आवश्यक कागजात तथा सामान, साथमा जाने व्यक्ति लगायतका विषयमा पहिले नै योजना बनाउनु उपयोगी हुन्छ।

आमाको स्वास्थ्य अवस्था तथा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सम्भावित प्रसूति योजना र आकस्मिक अवस्थामा के गर्ने भन्नेबारे परिवारका सदस्यहरूलाई पनि जानकारी दिनुहोस्।

निष्कर्ष

सुरक्षित मातृत्वका लागि गर्भावस्थाको सुरुदेखि नै आफ्नो स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। नियमित गर्भ जाँच, पोषणयुक्त आहार, मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह, सुरक्षित शारीरिक सक्रियता तथा पर्याप्त आराम र आकस्मिक संकेतहरूको समयमै पहिचान यी पाँच कुरा स्वस्थ गर्भावस्थाका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

गर्भावस्थामा देखिने सबै समस्या एउटै हुँदैनन्। त्यसैले इन्टरनेट वा अरूको अनुभवका आधारमा आफैं उपचार गर्नुको सट्टा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था अनुसार योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्।

थप जानकारी, प्रसूति तथा स्त्रीरोग सम्बन्धी परामर्श वा स्वास्थ्य सेवाका लागि ओम साई पाथिभरा हस्पिटल, भद्रपुर, झापा मा सम्पर्क गर्नुहोस्।