मोतियाबिन्दु (Cataract) के हो? सुरुवाती संकेतदेखि आधुनिक उपचार विधिसम्म

के तपाईंलाई धमिलो देखिने, रङहरू पहिलेभन्दा फिक्का लाग्ने, रातिको समयमा गाडीको बत्ती हेर्दा समस्या हुने वा बत्तीको वरिपरि घेरा (Halos) देखिने समस्या भइरहेको छ? यीमध्ये केही लक्षणहरू मोतियाबिन्दु (Cataract) का संकेत हुन सक्छन्।

आँखाको नानी (Pupil) पछाडि रहेको प्राकृतिक लेन्स धमिलो हुँदै जाँदा प्रकाशलाई रेटिना (Retina) सम्म स्पष्ट रूपमा पुग्न कठिन हुन्छ र दृष्टि धमिलो, फिक्का वा धुमिल देखिन सक्छ। यही अवस्थालाई मोतियाबिन्दु भनिन्छ।

ओम साई पाथिभरा हस्पिटल, भद्रपुर मा मोतियाबिन्दुको पहिचान, नेत्र परीक्षण तथा आधुनिक Phacoemulsification प्रविधिबाट उपचारका लागि सेवा उपलब्ध छ।

मोतियाबिन्दु उमेर बढ्दै जाँदा बढी देखिने समस्या भए पनि मधुमेह, आँखामा चोटपटक, लामो समयको UV exposure, केही औषधि तथा अन्य कारणले पनि कम उमेरमै हुन सक्छ। समयमै आँखा परीक्षण गराउनु र आवश्यक परेको अवस्थामा उचित उपचार लिनु दृष्टिको गुणस्तर कायम राख्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

मोतियाबिन्दु किन र कसरी हुन्छ?

आँखाको प्राकृतिक लेन्स सामान्य अवस्थामा पारदर्शी हुन्छ र प्रकाशलाई रेटिनामा केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ। उमेर बढ्दै जाँदा लेन्सभित्रका प्रोटिनहरूमा प्राकृतिक परिवर्तन तथा जम्मा हुने प्रक्रियाका कारण लेन्स बिस्तारै धमिलो हुन सक्छ। यसले प्रकाशको मार्गमा असर पार्दा दृष्टि स्पष्ट नदेखिन सक्छ।

मोतियाबिन्दु हुने सम्भावना बढाउने केही प्रमुख कारण तथा जोखिमहरू:

• उमेर बढ्नु: Age-related cataract सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो।
• मधुमेह (Diabetes): मधुमेह भएका व्यक्तिमा मोतियाबिन्दुको जोखिम बढ्न सक्छ।
• आँखामा चोटपटक: Eye injury पछि पनि cataract हुन सक्छ।
• UV Exposure: लामो समयसम्म घामको UV किरणको सम्पर्कमा रहनु जोखिमसँग सम्बन्धित छ।
• धुम्रपान: Smoking ले cataract को जोखिम बढाउन सक्छ।
• केही औषधि: लामो समय steroid जस्ता केही औषधिको प्रयोगले जोखिम बढाउन सक्छ।
• आँखाको अघिल्लो शल्यक्रिया वा अन्य अवस्था: केही अवस्थामा यसले पनि cataract को सम्भावना बढाउन सक्छ।

मोतियाबिन्दुका मुख्य लक्षणहरू

सुरुवाती अवस्थामा मोतियाबिन्दुले कुनै स्पष्ट समस्या नदिन सक्छ। तर समयसँगै लेन्सको धमिलोपन बढ्दै जाँदा दृष्टिमा विभिन्न परिवर्तन देखिन सक्छन्।

ध्यान दिनुहोस्: यी लक्षणहरू मोतियाबिन्दुमा मात्र देखिने होइनन्। अन्य आँखाका समस्यामा पनि यस्तै लक्षण हुन सक्छन्। त्यसैले लक्षणका आधारमा मात्र निष्कर्ष निकाल्नुको सट्टा नेत्र रोग विशेषज्ञबाट आँखाको परीक्षण गराउनु उचित हुन्छ।

मोतियाबिन्दु कुन अवस्थामा शल्यक्रिया गर्नुपर्छ?

मोतियाबिन्दु देखिँदैमा तुरुन्त शल्यक्रिया गर्नुपर्ने हुँदैन। सुरुवाती अवस्थामा दृष्टिको समस्या कम छ भने चिकित्सकले नियमित follow-up, उचित चश्मा वा अन्य उपाय सुझाउन सक्छन्। तर cataract का कारण पढ्न, हिँडडुल गर्न, काम गर्न, टेलिभिजन हेर्न वा राति गाडी चलाउन जस्ता दैनिक गतिविधिमा समस्या हुन थालेपछि शल्यक्रियाबारे नेत्र रोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

मोतियाबिन्दुको आधुनिक उपचार: Phacoemulsification

मोतियाबिन्दु हटाउने शल्यक्रियामा धमिलो प्राकृतिक लेन्स निकालेर त्यसको स्थानमा कृत्रिम लेन्स (Intraocular Lens – IOL) राखिन्छ। आधुनिक cataract surgery मा प्रयोग हुने प्रमुख प्रविधिमध्ये Phacoemulsification (Phaco) एक हो।

Phaco surgery मा आँखाको अगाडिको भागमा सानो incision बनाएर विशेष उपकरण प्रयोग गरी धमिलो लेन्सलाई साना टुक्रामा विभाजन तथा emulsify गरेर निकालिन्छ। त्यसपछि बिरामीको आँखाका लागि छनोट गरिएको कृत्रिम IOL लेन्सको स्थानमा राखिन्छ।

Self-Sealing Wound: टाँका किन आवश्यक नपर्न सक्छ?

Phacoemulsification मा प्रयोग हुने incision धेरै सानो र विशेष संरचनामा बनाइने भएकाले धेरै अवस्थामा यसको architecture र आँखाभित्रको fluid pressure का कारण घाउ आफैं बन्द (Self-Sealing) हुन सक्छ। त्यसैले सामान्यतया टाँका (Stitches/Sutures) आवश्यक नपर्न सक्छ।

यस प्रकारको सानो incision ले surgical wound लाई स्थिर राख्न र recovery लाई सहज बनाउन मद्दत गर्न सक्छ। तर incision को अवस्था र शल्यक्रियाको परिस्थितिअनुसार चिकित्सकले आवश्यक ठानेमा suture प्रयोग गर्न सक्ने कुरा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

Phaco Surgery पछि Recovery कस्तो हुन्छ?

शल्यक्रिया सम्पन्न भएपछि बिरामीलाई केही समय recovery area मा आराम गराइन्छ। सामान्य अवस्थामा करिब 30–60 मिनेटको छोटो observation/rest पछि आँखामा protective shield राखेर चिकित्सकीय निर्देशनअनुसार घर पठाउन सकिन्छ। अस्पतालको protocol र बिरामीको अवस्थाअनुसार यो समय फरक हुन सक्छ।

शल्यक्रियापछि सुरुका 24–48 घण्टामा दृष्टि केही धमिलो देखिन सक्छ। आँखाले नयाँ कृत्रिम लेन्ससँग adjust हुँदै जाँदा र healing प्रक्रिया अगाडि बढ्दै जाँदा दृष्टि क्रमशः स्पष्ट हुँदै जान सक्छ। सबै बिरामीमा recovery को गति समान हुँदैन, त्यसैले चिकित्सकले दिएको follow-up र postoperative instructions पालना गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

*Recovery र observation को समय बिरामीको अवस्था, शल्यक्रिया तथा अस्पतालको protocol अनुसार फरक हुन सक्छ।

शल्यक्रियापछि के-के कुरामा ध्यान दिने?

सफल surgery पछि पनि postoperative care महत्वपूर्ण हुन्छ। चिकित्सकले दिएको eye drops सही समयमा प्रयोग गर्नु र follow-up मा जानु आँखाको healing तथा संक्रमणलगायतका जटिलता निगरानी गर्न आवश्यक हुन्छ।

• डाक्टरले prescribe गरेको eye drops नियमित र सही तरिकाले प्रयोग गर्ने।
• आँखा नमिच्ने, नथिच्ने र अनावश्यक रूपमा छुनबाट बच्ने।
• आँखामा सिधै पानी, साबुन वा धुलो पर्न नदिने।
• राति protective shield लगाउन चिकित्सकले सल्लाह दिएमा त्यसको पालना गर्ने।
• भारी सामान उठाउने, strenuous exercise तथा अन्य गतिविधि कहिलेदेखि गर्न मिल्छ भन्ने चिकित्सकको निर्देशन पालना गर्ने।
• Driving कहिलेदेखि सुरु गर्ने भन्ने विषयमा चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोस्।
• नियमित follow-up examination गराउनुहोस्।

के मोतियाबिन्दुको शल्यक्रिया पीडादायी हुन्छ?

आधुनिक cataract surgery सामान्यतया आँखालाई सुन्न पार्ने numbing eye drops वा आवश्यकताअनुसार स्थानीय anesthesia प्रयोग गरेर गरिन्छ। त्यसैले धेरैजसो बिरामीले शल्यक्रियाको क्रममा उल्लेखनीय पीडा महसुस गर्दैनन्। बिरामी जागै रहन सक्छन् र प्रकाश वा movement देख्न सक्छन्, तर शल्यक्रियाको क्रममा चिकित्सकले गरिरहेको काम प्रत्यक्ष रूपमा देख्नुपर्ने हुँदैन।

शल्यक्रियाको अवधि र anesthesia को प्रकार बिरामीको अवस्था तथा चिकित्सकको निर्णयअनुसार फरक हुन सक्छ।

शल्यक्रियापछि दृष्टि कति सुधार हुन्छ?

मोतियाबिन्दु cataract कै कारण भएको दृष्टि समस्या हो भने surgery पछि दृष्टिमा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्छ। National Eye Institute का अनुसार cataract surgery गराउने करिब 10 मध्ये 9 जनाले शल्यक्रियापछि राम्रो देख्ने गर्छन्।

तर शल्यक्रियाले cataract बाहेकका आँखाका रोगबाट पहिले नै भएको दृष्टि क्षति अनिवार्य रूपमा सुधार गर्छ भन्ने हुँदैन। जस्तै, glaucoma, diabetic retinopathy वा macular degeneration जस्ता अवस्थाले पनि दृष्टिमा असर गरेको हुन सक्छ। त्यसैले surgery अघि comprehensive eye examination महत्वपूर्ण हुन्छ।

शल्यक्रियापछि फेरि धमिलो देखिएमा?

केही बिरामीमा cataract surgery पछि महिनौँ वा वर्षौँपछि फेरि दृष्टि धमिलो भएको जस्तो लाग्न सक्छ। यसलाई कहिलेकाहीँ Posterior Capsule Opacification (PCO) वा “secondary cataract” भनिन्छ। यो वास्तविक रूपमा नयाँ cataract बन्नु होइन; IOL पछाडिको capsule मा धमिलोपन आउनु हो।

यस्तो अवस्थामा नेत्र रोग विशेषज्ञले आवश्यक ठानेमा YAG Laser Capsulotomy जस्तो laser उपचारबाट capsule मा सानो opening बनाएर दृष्टि सुधार गर्न सकिन्छ।

कहिले तुरुन्त चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्ने?

मोतियाबिन्दुबाट बच्न के गर्न सकिन्छ?

सबै प्रकारका cataract पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव हुँदैन, विशेषगरी उमेरसँग सम्बन्धित cataract प्राकृतिक aging process सँग जोडिएको हुन्छ। तर केही healthy habits ले जोखिम कम गर्न वा आँखाको समग्र स्वास्थ्य कायम राख्न मद्दत गर्न सक्छन्।

मोतियाबिन्दुबारे केही सामान्य भ्रम

“मोतियाबिन्दुबाट डराउनुभन्दा समयमै आँखा परीक्षण गराउनु महत्वपूर्ण हुन्छ। सही समयमा गरिएको उचित उपचारले cataract का कारण भएको दृष्टि समस्यामा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्छ।”

— नेत्र रोग सेवा, ओम साई पाथिभरा हस्पिटल

ओम साई पाथिभरा हस्पिटलमा आँखाको उपचार

मोतियाबिन्दु तथा अन्य आँखासम्बन्धी समस्याका लागि सही diagnosis र उपयुक्त उपचार योजना आवश्यक हुन्छ। यदि तपाईंलाई धमिलो देखिने, राति हेर्न गाह्रो हुने, रङ फिक्का देखिने वा चश्माको पावर बारम्बार परिवर्तन भइरहेको छ भने comprehensive eye examination का लागि नेत्र रोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नुहोस्।

ओम साई पाथिभरा हस्पिटल, भद्रपुर मा उपलब्ध नेत्र सेवाहरूमध्ये Phaco Cataract Surgery (FECO), YAG Laser, Retina, Cornea, Pterygium Surgery, Low Vision Service तथा Pediatric Orthoptics लगायतका सेवाहरू समावेश छन्।

थप जानकारी तथा सेवाबारे जान्न हाम्रो वेबसाइटमा जानुहोस्: www.omsaipathibharahospital.com

Medical Disclaimer: यो लेख सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि तयार गरिएको हो। मोतियाबिन्दुको diagnosis, surgery को आवश्यकता, IOL को छनोट तथा postoperative care सम्बन्धी निर्णय प्रत्येक बिरामीको आँखाको अवस्था र चिकित्सकीय परीक्षणका आधारमा नेत्र रोग विशेषज्ञले निर्धारण गर्छन्।